Χοληστερίνη και καρδιαγγειακός κίνδυνος: Πώς υπολογίζεται, πώς αντιμετωπίζεται

Γράφει ο Δρ. Λάμπρος Καραγκούνης, Επεμβατικός Καρδιολόγος, Διευθυντής Α΄ Καρδιολογικής Κλινικής, Ιατρικό Διαβαλκανικό Θεσσαλονίκης

Επί τη ευκαιρία των νέων οδηγιών της Αμερικανικής Καρδιολογικής Εταιρείας (2026), μια συζήτηση για τη χοληστερίνη είναι χρήσιμη.

Τι είναι η χοληστερίνη και ποια η σπουδαιότητά της;

Η χοληστερίνη (χοληστερόλη) είναι μια απαραίτητη οργανική ουσία που ανήκει στα λιπίδια. Παράγεται κατά κύριο λόγο στο ήπαρ (συκώτι) σε ποσοστό περίπου 75%–80%, ενώ το υπόλοιπο ποσοστό προσλαμβάνεται μέσω της διατροφής.

Επειδή είναι λιποδιαλυτή ουσία και δεν διαλύεται στο αίμα, η μεταφορά της στα διάφορα όργανα γίνεται μέσω ειδικών πρωτεϊνικών φορέων, των λιποπρωτεϊνών:

• LDL (Low-Density Lipoprotein / «κακή» χοληστερίνη): μεταφέρει τη χοληστερίνη από το ήπαρ προς τους ιστούς. Όταν βρίσκεται σε περιττή ποσότητα στο αίμα, τείνει να εισχωρεί και να συσσωρεύεται στα τοιχώματα των αρτηριών.
• HDL (High-Density Lipoprotein / «καλή» χοληστερίνη): δρα προστατευτικά, συλλέγοντας την περιττή χοληστερίνη από τα αγγεία και τους ιστούς και επιστρέφοντάς τη στο ήπαρ για απομάκρυνση.
• Τριγλυκερίδια και VLDL: μορφές λίπους που χρησιμοποιεί ο οργανισμός κυρίως για αποθήκευση και παροχή ενέργειας.

Σπουδαιότητα και βιολογική λειτουργία

Παρά τη συχνή σύνδεσή της με τα καρδιαγγειακά νοσήματα, η χοληστερίνη είναι απολύτως ζωτική για τη λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού. Οι βασικότερες λειτουργίες της περιλαμβάνουν:

• Δομή των κυτταρικών μεμβρανών: αποτελεί βασικό δομικό συστατικό της μεμβράνης όλων των κυττάρων του σώματος, εξασφαλίζοντας τη σταθερότητα, τη ρευστότητα και τη διαπερατότητά τους.
• Παραγωγή ορμονών: αποτελεί την πρώτη ύλη (πρόδρομη ουσία) για τη σύνθεση των στεροειδών ορμονών, όπως οι ορμόνες του φύλου (τεστοστερόνη, οιστρογόνα, προγεστερόνη) και οι ορμόνες των επινεφριδίων (κορτιζόλη, αλδοστερόνη).
• Σύνθεση χολικών οξέων: χρησιμοποιείται από το ήπαρ για την παραγωγή των χολικών οξέων, τα οποία είναι απαραίτητα για την πέψη και την απορρόφηση των λιπών της τροφής στο έντερο.
• Σύνθεση βιταμίνης D: υπό την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας στο δέρμα, η χοληστερίνη μετατρέπεται σε πρόδρομη μορφή της βιταμίνης D, η οποία είναι απαραίτητη για την υγεία των οστών και το ανοσοποιητικό σύστημα.
• Υγεία του νευρικού συστήματος: συμμετέχει στον σχηματισμό του ελύτρου μυελίνης, του προστατευτικού περιβλήματος των νεύρων που επιτρέπει την ταχεία μετάδοση των νευρικών σημάτων.

Γιατί πρέπει να γνωρίζουμε τα επίπεδά της;

• Πρόληψη αθηροσκλήρωσης: η χρόνια έκθεση σε υψηλά επίπεδα αθηρογόνων λιποπρωτεϊνών (κυρίως της LDL) οδηγεί στη δημιουργία αθηρωματικής πλάκας στις αρτηρίες. Με την πάροδο των ετών, η αθηροσκλήρωση στενεύει και σκληραίνει τα αγγεία, αυξάνοντας δραματικά τον κίνδυνο για έμφραγμα του μυοκαρδίου, εγκεφαλικό επεισόδιο και περιφερική αγγειοπάθεια.
• Σιωπηλός κίνδυνος: η υψηλή χοληστερίνη (υπερχοληστερολαιμία) δεν προκαλεί πόνο ή εμφανή συμπτώματα. Ο εργαστηριακός έλεγχος είναι ο μόνος τρόπος να διαγνωστεί έγκαιρα.
• Καθορισμός εξατομικευμένου κινδύνου: η γνώση των επιπέδων χοληστερίνης επιτρέπει στον ιατρό να υπολογίσει τον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο (συνεκτιμώντας την ηλικία, την αρτηριακή πίεση, το κάπνισμα και τον διαβήτη) και να ορίσει τους κατάλληλους θεραπευτικούς στόχους.
• Διάγνωση κληρονομικών νοσημάτων: επιτρέπει την έγκαιρη ανίχνευση παθήσεων όπως η οικογενής υπερχοληστερολαιμία (FH), μια γενετική διαταραχή που προκαλεί εξαιρετικά υψηλά επίπεδα χοληστερίνης από τη γέννηση.

Από ποια ηλικία πρέπει να τη μετράμε;

Παιδιά και έφηβοι

• Καθολικός έλεγχος: συνιστάται να γίνεται ένας πρώτος προληπτικός έλεγχος σε όλα τα παιδιά στην ηλικία των 9 έως 11 ετών (πριν από την έναρξη της εφηβείας) για τον εντοπισμό της οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας.
• Πρώιμος έλεγχος: σε παιδιά με οικογενειακό ιστορικό πρώιμης καρδιαγγειακής νόσου ή γνωστής οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας στην οικογένεια, ο έλεγχος μπορεί να ξεκινήσει από την ηλικία των 2 έως 5 ετών.

Ενήλικες

• Ένας αρχικός έλεγχος βάσης (λιπιδαιμικό προφίλ) συνιστάται να πραγματοποιείται με την ενηλικίωση, στην ηλικία των 19–20 ετών.
• Ο συστηματικός έλεγχος καρδιαγγειακού κινδύνου συνιστάται οπωσδήποτε σε άνδρες άνω των 40 ετών και γυναίκες άνω των 50 ετών (ή μετά την εμμηνόπαυση).

Πόσο συχνά πρέπει να γίνεται η μέτρηση;

• Υγιείς ενήλικες χαμηλού κινδύνου: τουλάχιστον μία φορά κάθε 4 έως 6 χρόνια (ή κάθε 5 χρόνια).
• Άτομα με παράγοντες κινδύνου: επί παρουσίας παραγόντων όπως η υπέρταση, ο διαβήτης, η παχυσαρκία, το κάπνισμα ή το επιβαρυμένο οικογενειακό ιστορικό, ο έλεγχος γίνεται συχνότερα (π.χ. κάθε 1–2 χρόνια), ανάλογα με τις οδηγίες του ιατρού.
• Άτομα υπό υπολιπιδαιμική θεραπεία (π.χ. στατίνες):
  • Ο πρώτος επανέλεγχος διενεργείται 4 έως 12 εβδομάδες μετά την έναρξη της αγωγής ή την τροποποίηση της δόσης.
  • Αφού επιτευχθεί ο θεραπευτικός στόχος, η παρακολούθηση πραγματοποιείται ετησίως (κάθε 6 έως 12 μήνες).
• Λιποπρωτεΐνη(α) [Lp(a)]: πρόκειται για έναν ειδικό γενετικό δείκτη που συνιστάται να μετράται τουλάχιστον μία φορά στη ζωή κάθε ενήλικα.

Ποια είναι τα επιθυμητά επίπεδα χοληστερίνης;

Τα επιθυμητά επίπεδα των λιπιδίων στο αίμα για έναν υγιή ενήλικα χαμηλού καρδιαγγειακού κινδύνου διαμορφώνονται ως εξής:

Ολική χοληστερόλη (Total Cholesterol)

• Επιθυμητά: κάτω από 200 mg/dL (κάτω από 5,2 mmol/L)
• Οριακά αυξημένα: 200–239 mg/dL
• Υψηλά: 240 mg/dL και άνω

LDL χοληστερόλη («κακή» χοληστερίνη)

• Επιθυμητά (για άτομα χαμηλού κινδύνου): κάτω από 116 mg/dL (ή ιδανικά κάτω από 100 mg/dL)
• Οριακά αυξημένα: 130–159 mg/dL
• Υψηλά: 160–189 mg/dL
• Πολύ υψηλά: 190 mg/dL και άνω (τιμή που εγείρει υποψία οικογενούς υπερχοληστερολαιμίας)

Σημαντική σημείωση: για την LDL, η έννοια του «φυσιολογικού» καθορίζεται από τον ατομικό καρδιαγγειακό κίνδυνο. Σε άτομα με μέτριο, υψηλό ή πολύ υψηλό κίνδυνο (π.χ. με διαβήτη, υπέρταση ή ιστορικό καρδιαγγειακού επεισοδίου), οι θεραπευτικοί στόχοι είναι αυστηρότεροι (<100 mg/dL, <70 mg/dL ή <55 mg/dL αντίστοιχα).

HDL χοληστερόλη («καλή» χοληστερίνη)

• Άνδρες: άνω των 40 mg/dL (άνω των 1,0 mmol/L)
• Γυναίκες: άνω των 50 mg/dL (άνω των 1,2 mmol/L)

Τιμές χαμηλότερες από αυτά τα όρια θεωρούνται παράγοντας κινδύνου για αθηροσκλήρωση.

Τριγλυκερίδια (σε κατάσταση νηστείας)

• Επιθυμητά: κάτω από 150 mg/dL (κάτω από 1,7 mmol/L)
• Οριακά αυξημένα: 150–199 mg/dL
• Υψηλά: 200–499 mg/dL
• Πολύ υψηλά: 500 mg/dL και άνω (όπου απαιτείται άμεση αντιμετώπιση για την πρόληψη παγκρεατίτιδας)

Μη-HDL χοληστερόλη (ολική μείον HDL)

• Επιθυμητά (για χαμηλό κίνδυνο): κάτω από 130 mg/dL (κάτω από 3,4 mmol/L)

Λιποπρωτεΐνη(α) [Lp(a)]

• Επιθυμητά / χαμηλού κινδύνου επίπεδα: κάτω από 30 mg/dL (ή κάτω από 75 nmol/L)
• Αυξημένος κίνδυνος: 50 mg/dL και άνω (≥125 nmol/L)

Επιθυμητές τιμές σε παιδιά και εφήβους (9–19 ετών)

• Ολική χοληστερόλη: κάτω από 170 mg/dL (αποδεκτή), 170–199 mg/dL (οριακή), ≥200 mg/dL (υψηλή)
• LDL χοληστερόλη: κάτω από 110 mg/dL (αποδεκτή), 110–129 mg/dL (οριακή), ≥130 mg/dL (υψηλή)
• HDL χοληστερόλη: άνω των 45 mg/dL
• Τριγλυκερίδια: κάτω από 75 mg/dL (για ηλικίες 0–9 ετών) και κάτω από 90 mg/dL (για ηλικίες 10–19 ετών)

Πώς υπολογίζεται ο ατομικός καρδιαγγειακός κίνδυνος;

Ο υπολογισμός του ατομικού καρδιαγγειακού κινδύνου αποτελεί τη βάση της προληπτικής καρδιολογίας. Σκοπός του είναι να εκτιμήσει την πιθανότητα που έχει ένα άτομο να εμφανίσει ένα σοβαρό καρδιαγγειακό επεισόδιο (όπως έμφραγμα μυοκαρδίου ή εγκεφαλικό επεισόδιο) μέσα στα επόμενα 10 έτη (ή κατά τη διάρκεια της ζωής του), ώστε να καθοριστεί η κατάλληλη εντατικότητα των προληπτικών μέτρων.

Ποια άτομα δεν χρειάζονται υπολογισμό με αλγόριθμο;

Ορισμένες ομάδες πληθυσμού κατατάσσονται απευθείας σε κατηγορία υψηλού ή πολύ υψηλού κινδύνου, χωρίς να απαιτείται η χρήση μαθηματικών μοντέλων:

• Ασθενείς με εγκατεστημένη καρδιαγγειακή νόσο: άτομα με ιστορικό εμφράγματος, εγκεφαλικού επεισοδίου, στηθάγχης, περιφερικής αγγειοπάθειας ή προηγούμενης αγγειοπλαστικής ή χειρουργικής επέμβασης.
• Ασθενείς με διαβήτη: ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από βλάβη οργάνων-στόχων (π.χ. νεφροπάθεια, αμφιβληστροειδοπάθεια) ή μεγάλη διάρκεια νόσου.
• Ασθενείς με χρόνια νεφρική νόσο: μέτριας έως σοβαρής βαρύτητας.
• Άτομα με εξαιρετικά υψηλό μεμονωμένο παράγοντα κινδύνου: όπως άτομα με οικογενή υπερχοληστερολαιμία, πολύ υψηλή τιμή LDL χοληστερόλης (≥190 mg/dL) ή σοβαρή υπέρταση (≥180/110 mmHg).

Πώς υπολογίζεται ο κίνδυνος στα εμφανώς υγιή άτομα;

Για τα άτομα χωρίς τις παραπάνω παθήσεις, ο υπολογισμός γίνεται με τη χρήση πολυπαραγοντικών αλγορίθμων/μοντέλων (όπως τα ευρωπαϊκά μοντέλα SCORE2 και SCORE2-OP για ηλικίες άνω των 70 ετών, ή το αμερικανικό μοντέλο PREVENT). Οι αλγόριθμοι αυτοί συνδυάζουν τους βασικούς παραδοσιακούς παράγοντες κινδύνου:

• Ηλικία και φύλο: η ηλικία αποτελεί τον ισχυρότερο ανεξάρτητο παράγοντα αύξησης του κινδύνου.
• Καπνιστική συνήθεια: κατηγοριοποίηση σε καπνιστή ή μη καπνιστή.
• Αρτηριακή πίεση: επίπεδα συστολικής αρτηριακής πίεσης.
• Λιπιδαιμικό προφίλ: τιμές ολικής χοληστερόλης, HDL και μη-HDL χοληστερόλης.
• Δείκτες μεταβολικής και νεφρικής υγείας: νεότερα μοντέλα ενσωματώνουν τη νεφρική λειτουργία (eGFR), τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c) και τον δείκτη μάζας σώματος (BMI).
• Γεωγραφική προσαρμογή: τα ευρωπαϊκά μοντέλα (SCORE2) λαμβάνουν υπόψη τη χώρα διαμονής, κατατάσσοντας τους πληθυσμούς σε ζώνες χαμηλού, μέτριου, υψηλού ή πολύ υψηλού κινδύνου βάσει των εθνικών ποσοστών καρδιαγγειακής θνησιμότητας.

Τροποποιητές κινδύνου και επαναταξινόμηση

Όταν ο υπολογιζόμενος κίνδυνος βάσει του αλγορίθμου βρίσκεται σε οριακό ή μέτριο επίπεδο, ο ιατρός συνεκτιμά επιπλέον παράγοντες για να αποφασίσει αν απαιτείται εντατικοποίηση των μέτρων ή έναρξη φαρμακευτικής αγωγής:

• Οικογενειακό ιστορικό: εμφάνιση πρώιμης καρδιαγγειακής νόσου σε συγγενείς πρώτου βαθμού (άνδρες <55 ετών, γυναίκες <60 ετών).
• Χρόνια φλεγμονώδη και αυτοάνοσα νοσήματα: παρουσία παθήσεων όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα, ο λύκος, η ψωρίαση ή η λοίμωξη HIV.
• Γυναικολογικό και μαιευτικό ιστορικό: επιπλοκές κύησης (προεκλαμψία, υπέρταση κύησης, διαβήτης κύησης, πρόωρος τοκετός) ή πρόωρη εμμηνόπαυση (<45 ετών).
• Ειδικοί βιοδείκτες αίματος: αυξημένα επίπεδα λιποπρωτεΐνης(α) [Lp(a)], απολιποπρωτεΐνης B (ApoB) ή δείκτες φλεγμονής (hsCRP).
• Απεικονιστικός έλεγχος αγγείων:
  • Σκορ ασβεστίου στεφανιαίων (CAC score): μέτρηση του ασβεστίου στις στεφανιαίες αρτηρίες μέσω ειδικής αξονικής τομογραφίας. Τιμή CAC = 0 υποδηλώνει πολύ χαμηλό κίνδυνο και επιτρέπει την αναβολή φαρμακευτικής αγωγής, ενώ υψηλό σκορ (π.χ. ≥100) αναταξινομεί τον ασθενή σε υψηλότερη κατηγορία κινδύνου.
  • Υπερηχογράφημα αγγείων: ανίχνευση αθηρωματικών πλακών στις καρωτίδες ή τις μηριαίες αρτηρίες.

Κατηγορίες κινδύνου και σημασία για τη θεραπεία

Με βάση τη συνολική αξιολόγηση, το άτομο κατατάσσεται σε μία από τις τέσσερις κατηγορίες: χαμηλού, μέτριου, υψηλού ή πολύ υψηλού καρδιαγγειακού κινδύνου. Η κατάταξη αυτή καθορίζει:

• Τους συγκεκριμένους θεραπευτικούς στόχους (π.χ. τον επιθυμητό στόχο LDL χοληστερόλης και αρτηριακής πίεσης).
• Το αν η παρέμβαση θα βασιστεί αποκλειστικά σε αλλαγές στον τρόπο ζωής (διατροφή, άσκηση, διακοπή καπνίσματος) ή αν απαιτείται ταυτόχρονη έναρξη φαρμακευτικής αγωγής (όπως στατίνες ή αντιυπερτασικά).

Πρόληψη: Διατροφή και άσκηση

Ο συνδυασμός υγιεινής διατροφής και συστηματικής σωματικής άσκησης αποτελεί τον πιο αποτελεσματικό πυλώνα για την πρόληψη και τη διαχείριση των καρδιαγγειακών νοσημάτων. Παρόλο που κάθε παράγοντας μεμονωμένα προσφέρει σημαντικά οφέλη, η ταυτόχρονη υιοθέτησή τους παράγει συνεργικό αποτέλεσμα, μειώνοντας τον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο και τη θνησιμότητα έως και κατά 50%.

Ολιστική βελτίωση του λιπιδαιμικού προφίλ

• Μείωση της LDL («κακής») χοληστερίνης: η διατροφή έχει τον πρωτεύοντα ρόλο στη μείωση της LDL, κυρίως μέσω της αντικατάστασης των κορεσμένων και τρανς λιπαρών με ακόρεστα (μονοακόρεστα και πολυακόρεστα) και της αύξησης των διαλυτών φυτικών ινών. Η άσκηση συμβάλλει συμπληρωματικά στη μείωση της LDL.
• Μείωση τριγλυκεριδίων και αύξηση της HDL («καλής») χοληστερίνης: η τακτική αερόβια άσκηση και οι ασκήσεις ενδυνάμωσης είναι ο πιο δραστικός παράγοντας για τη μείωση των τριγλυκεριδίων και την αύξηση της προστατευτικής HDL.
• Συνδυαστικό αποτέλεσμα: η ελάττωση των κορεσμένων λιπαρών και των απλών ζαχάρων στη διατροφή, σε συνδυασμό με την τακτική άσκηση, επιτυγχάνει τη μέγιστη δυνατή μείωση του αθηρογόνου φορτίου (LDL, τριγλυκερίδια, απολιποπρωτεΐνη B).

Ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης

• Διατροφικές παρεμβάσεις: η υιοθέτηση της μεσογειακής διατροφής ή της διατροφής DASH και ο περιορισμός της πρόσληψης αλατιού (κάτω από 5 γραμμάρια αλατιού ή 2 γραμμάρια νατρίου την ημέρα) μειώνουν τη συστολική αρτηριακή πίεση.
• Σωματική άσκηση: η τακτική αερόβια άσκηση σε συνδυασμό με δυναμικές ή ισομετρικές ασκήσεις με αντιστάσεις προκαλεί επιπλέον μείωση της αρτηριακής πίεσης και βελτιώνει το 24ωρο προφίλ της.
• Αθροιστικό όφελος: ο συνδυασμός μείωσης αλατιού, υγιεινής διατροφής και τακτικής άσκησης επιφέρει σημαντικά μεγαλύτερη πτώση της πίεσης από ό,τι κάθε μέτρο μεμονωμένα.

Διαχείριση βάρους και διατήρηση μυϊκής μάζας

• Αρχική απώλεια έναντι μακροπρόθεσμης διατήρησης: η θερμιδική μείωση μέσω της διατροφής είναι ο κύριος οδηγός για την αρχική απώλεια σωματικού και σπλαχνικού λίπους. Ωστόσο, η συστηματική άσκηση είναι ο πιο καθοριστικός παράγοντας για τη διατήρηση του απωλεσθέντος βάρους.
• Προστασία μυϊκής μάζας: η προσθήκη ασκήσεων ενδυνάμωσης κατά τη διάρκεια μιας υποθερμιδικής διατροφής εμποδίζει την απώλεια μυϊκού ιστού, διατηρώντας τον βασικό μεταβολισμό και τη λειτουργική ικανότητα.

Γλυκαιμικός έλεγχος και μεταβολική υγεία

• Στον προδιαβήτη και τον διαβήτη τύπου 2, ο συνδυασμός αερόβιας άσκησης και ασκήσεων με αντιστάσεις βελτιώνει την ευαισθησία των ιστών στην ινσουλίνη και μειώνει τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c) αποτελεσματικότερα από κάθε μορφή άσκησης μεμονωμένα.
• Η παράλληλη εφαρμογή διατροφικών αλλαγών (πλούσιων σε φυτικές ίνες και χαμηλών σε προστιθέμενα σάκχαρα) μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ύφεση του διαβήτη τύπου 2.

Βασικές συστάσεις κατευθυντήριων οδηγιών

• Διατροφικό πρότυπο: υιοθέτηση μεσογειακού διατροφικού προτύπου με έμφαση σε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, ξηρούς καρπούς, δημητριακά ολικής άλεσης, ψάρια και εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο.
• Αερόβια άσκηση: τουλάχιστον 150–300 λεπτά μέτριας έντασης ή 75–150 λεπτά έντονης αερόβιας δραστηριότητας την εβδομάδα.
• Ασκήσεις ενδυνάμωσης: προσθήκη ασκήσεων με αντιστάσεις τουλάχιστον 2–3 ημέρες την εβδομάδα.
• Περιορισμός καθιστικής ζωής: μείωση του συνεχόμενου καθιστικού χρόνου με μικρά διαλείμματα ήπιας δραστηριότητας.

Συμπέρασμα

Η χοληστερίνη δεν είναι απλώς ένας αριθμός στις αιματολογικές εξετάσεις. Είναι ένας από τους σημαντικότερους δείκτες της μελλοντικής καρδιαγγειακής μας υγείας. Το θετικό είναι ότι, σε αντίθεση με πολλούς άλλους παράγοντες κινδύνου, μπορεί να ελεγχθεί και να βελτιωθεί αποτελεσματικά.

Στην πράξη, κάθε ενήλικας θα πρέπει να γνωρίζει το λιπιδαιμικό του προφίλ, την αρτηριακή του πίεση, το σωματικό του βάρος και το συνολικό καρδιαγγειακό του ρίσκο. Η υιοθέτηση της μεσογειακής διατροφής, η τακτική σωματική άσκηση, η διακοπή του καπνίσματος και η διατήρηση φυσιολογικού βάρους αποτελούν τα πιο ισχυρά «φάρμακα» πρόληψης. Όταν αυτά δεν επαρκούν, η έγκαιρη φαρμακευτική παρέμβαση μπορεί να προλάβει σοβαρά καρδιαγγειακά συμβάματα και να σώσει ζωές.

Το σημαντικότερο μήνυμα είναι απλό: μην περιμένετε να εμφανιστούν συμπτώματα. Ελέγξτε έγκαιρα τη χοληστερίνη σας, συζητήστε με τον γιατρό σας τον προσωπικό σας καρδιαγγειακό κίνδυνο και επενδύστε καθημερινά σε έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής. Η πρόληψη σήμερα είναι η καλύτερη εγγύηση για μια υγιή καρδιά αύριο.